Döküm, karmaşık geometrili parçaları tek seferde ve talaşlı işlemeye göre çok daha az malzeme kaybıyla üretmenin yoludur. Ancak “döküm parça” dediğimizde birbirinden çok farklı malzemelerden söz ediyor olabiliriz. Doğru seçimi; parçanın taşıyacağı yük, maruz kalacağı darbe, çalıştığı ortamın korozif olup olmadığı ve aşınma koşulları belirler.
Pik döküm (lamel grafitli dökme demir)
Gri dökme demir olarak da bilinir; yaklaşık %2,5–4 karbon ve %1–3 silisyum içerir. Karbonun bir kısmı yapı içinde yaprak (lamel) şeklinde grafit olarak bulunur.
- Güçlü yanları: Çok iyi titreşim sönümleme, yüksek basma dayanımı, kolay talaşlı işlenebilirlik, ekonomik üretim.
- Sınırı: Lamel grafitler çentik gibi davrandığından çekme dayanımı ve süneklik düşüktür; darbeye karşı gevrektir.
- Sınıflar: EN-GJL-200, EN-GJL-250 gibi; sayı minimum çekme dayanımını (MPa) gösterir.
- Tipik parçalar: Tezgâh ve makine gövdeleri, kapaklar, tablalar, fren diskleri.
Sfero döküm (küresel grafitli dökme demir)
Ergimiş metale magnezyum ile işlem yapılarak grafitin küresel biçimde oluşması sağlanır. Küresel grafitler çentik etkisi yaratmadığından malzeme pik dökümden çok daha dayanıklı ve sünektir.
- Güçlü yanları: Yüksek çekme dayanımı, süneklik ve darbe dayanımı; çeliğe yakın mukavemet, dökümün şekil avantajıyla.
- Sınıflar: EN-GJS-400-15, EN-GJS-500-7, EN-GJS-600-3 gibi; ilk sayı minimum çekme dayanımını (MPa), ikincisi minimum uzamayı (%) gösterir.
- Tipik parçalar: Dişli kutusu gövdeleri, göbekler, braketler, boru bağlantı parçaları, dinamik yük alan makine parçaları.
Çelik döküm
Karbon veya alaşımlı çeliğin kalıba dökülmesiyle üretilir. Dökme demirlere göre karbon oranı düşüktür ve yapısında grafit bulunmaz.
- Güçlü yanları: Yüksek mukavemet ve tokluğu birlikte sunar; kaynak edilebilir, ısıl işlemle özellikleri ayarlanabilir.
- Standartlar: Genel mühendislik uygulamaları için EN 10293, basınçlı ekipmanlar için EN 10213 sık kullanılan referanslardır.
- Tipik parçalar: Ağır hizmet tipi makine ve ekipman parçaları, iş makinesi parçaları, gövdeler.
Paslanmaz çelik döküm
En az %10,5 krom içeren paslanmaz çeliklerin dökümüdür; yüzeyde oluşan ince krom oksit tabakası malzemeyi korozyona karşı korur. En yaygın kaliteler 304 paslanmazın döküm karşılığı CF8 (1.4308) ve molibdenli 316'nın karşılığı CF8M (1.4408)'dir.
- Güçlü yanları: Korozyon ve kimyasal dayanım, hijyenik yüzey.
- Tipik parçalar: Kimya, gıda ve sıvı transferi uygulamalarında pompa gövdesi, çark, vana ve bağlantı parçaları.
Sert (Ni-Hard) döküm
Ni-Hard, nikel ve krom ile alaşımlandırılmış beyaz dökme demirdir. Karbon grafit yerine sert karbürler hâlinde bulunur; nikel ise matrisin sert martenzitik yapıda kalmasını sağlar. Ni-Hard 1 ve 2 yaklaşık %3–5 nikel ve %1,5–2,5 krom, Ni-Hard 4 ise yaklaşık %5–7 nikel ve %8–10 krom içerir.
- Güçlü yanları: Çok yüksek aşınma dayanımı; sertlik tipik olarak 550 HB'nin üzerindedir.
- Sınırı: Gevrektir, darbeye hassastır; sertliği nedeniyle klasik yöntemlerle işlenmesi zordur, genellikle taşlama ile bitirilir.
- Tipik parçalar: Maden, çimento ve metalurji sektörlerinde değirmen astarı, kırıcı parçaları ve aşındırıcı akışkan pompalarının parçaları.
Karşılaştırma tablosu
| Döküm türü | Öne çıkan özellik | Zayıf yönü | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|
| Pik | Titreşim sönümleme, işlenebilirlik | Gevrek, düşük çekme dayanımı | Makine gövdesi, tabla |
| Sfero | Mukavemet ve süneklik | Pike göre maliyetli | Göbek, braket, dişli kutusu |
| Çelik | Tokluk, kaynak edilebilirlik | Dökülebilirliği daha zor | Ağır hizmet parçaları |
| Paslanmaz | Korozyon dayanımı | Yüksek malzeme maliyeti | Pompa, vana, gıda-kimya |
| Ni-Hard | Aşınma dayanımı | Gevrek, zor işlenir | Değirmen astarı, kırıcı |
Döküm teklifi için hazırlanacak bilgiler
- Parçanın teknik resmi (PDF, DWG, STEP) ya da numune parça bilgisi
- İstenen döküm türü ve kalite/standart (ör. EN-GJS-500-7, Ni-Hard 4)
- Sipariş adedi, tekrar sıklığı ve yaklaşık birim parça ağırlığı
- Parçanın kaba döküm mü, işlenmiş mi teslim edileceği