Teklif hazırlarken, nakliye planlarken ya da stok tutarken ilk sorulan soru genellikle aynıdır: Bu malzeme kaç kilo? Çelik ürünler çoğunlukla kilogram veya ton üzerinden alınıp satıldığı için ölçüden ağırlığa hızlı ve doğru geçmek işin temelidir. İyi haber şu ki tüm hesaplar tek bir basit kurala dayanır.
Temel kural: hacim × yoğunluk
Bir çubuğun ağırlığı, hacmi ile malzemenin yoğunluğunun çarpımıdır. Çubuklarda hacim de kesit alanı × uzunluk demektir. Çeliğin yoğunluğu pratikte 7,85 g/cm³ (7.850 kg/m³) kabul edilir.
Ölçüleri milimetre, boyu metre olarak alırsak hesap çok sadeleşir: 1 mm² kesitli ve 1 m boyundaki bir çubuğun hacmi 1.000 mm³, yani 1 cm³'tür. Bu da 7,85 gram, yani 0,00785 kg eder.
Yuvarlak çubuk
Dairenin alanı π × d² ÷ 4'tür. Bunu 0,00785 ile çarptığımızda katsayı 0,006165'e iner:
Örnek: Ø50 mm bir çubukta 50² × 0,006165 = 15,41 kg/m. 6 metrelik bir boy 15,41 × 6 = yaklaşık 92,5 kg gelir.
Kare ve lama (platina)
Dikdörtgen kesitte alan doğrudan iki kenarın çarpımıdır; kare de bunun eşit kenarlı hâlidir.
Örnek: 40 × 40 mm kare 1.600 × 0,00785 = 12,56 kg/m. 100 × 20 mm lama 2.000 × 0,00785 = 15,70 kg/m.
Altıköşe çubuk
Altıköşede ölçü, karşılıklı iki düz kenar arasındaki mesafedir; anahtar ağzı (SW) olarak da anılır. Düzgün altıgenin alanı (√3 ÷ 2) × s², yani yaklaşık 0,866 × s²'dir.
Örnek: SW 36 altıköşe 36² × 0,0068 = 8,81 kg/m. Köşeden köşeye ölçüyü girmek sık yapılan bir hatadır ve sonucu yaklaşık %33 büyütür.
Boru
Borunun kesiti, dış daireden iç dairenin çıkarılmasıyla bulunan halkadır. İç çap D − 2t olduğundan alan sadeleşerek π × (D − t) × t olur.
Örnek: 88,9 × 5 mm bir boruda (88,9 − 5) × 5 × 0,02466 = 10,35 kg/m.
Levha ve sac
Levhada genellikle metrekare ağırlığından gidilir: 1 m² ve 1 mm kalınlıktaki çelik levha 7,85 kg'dır.
Örnek: 1.500 × 3.000 mm, 10 mm kalınlığında bir levha 1,5 × 3 × 10 × 7,85 = 353,25 kg gelir.
Çelik dışındaki metaller
Yukarıdaki katsayılar çelik içindir. Aynı ölçüdeki başka bir malzemenin ağırlığını bulmak için çelik ağırlığını o malzemenin özgül ağırlık katsayısıyla çarpmak yeterlidir. Örneğin bakırın katsayısı 1,131 olduğundan Ø50 mm bakır çubuk yaklaşık 15,41 × 1,131 = 17,43 kg/m gelir.
Teorik ağırlık ile tartılı ağırlık neden farklı?
Formüllerle bulunan değer teorik ağırlıktır. Haddelenmiş ve dövülmüş ürünlerde ölçüler standartların izin verdiği tolerans aralığında değişir; köşe yarıçapları, ovallik ve et kalınlığı farkları da gerçek ağırlığı birkaç yüzde oynatabilir. Bu yüzden:
- Teorik ağırlığı planlama, nakliye ve ön teklif için güvenle kullanabilirsiniz.
- Ticari uygulamada teorik ya da tartılı ağırlık esas alınabilir; teklif aşamasında hangisinin geçerli olacağını netleştirmek iyi bir alışkanlıktır.
- Birimleri karıştırmamaya dikkat edin: santimetre girilen bir çap sonucu 100 kat küçültür.